Setfoto van Bij de beesten af

Chimps onder elkaar vertoond aan chimpansees

door etholoog Otto Adang in Trouw

Eind 1972 draaide de film Bij de beesten af in de Nederlandse bioscopen. Die film van Bert Haanstra bracht op een schitterende manier overeenkomsten in gedrag van mens en dier in beeld, geïnspireerd door de biologische studie van het gedrag, de ethologie.

Als zestienjarige zat ik er op het puntje van mijn stoel naar te kijken. Ik was niet de enige: de bioscopen zaten vol. Ruim tien jaar later was ik zelf etholoog en liep ik van mijn werkplek bij het chimpanseeverblijf van Burgers' Zoo in Arnhem naar de ingang van de dierentuin om Bert Haanstra te ontmoeten. Hij had het boek Chimpanseepolitiek van mijn voorganger Frans de Waal gelezen en wilde praten over mogelijheden om een film over deze mensapen te maken.

Staande aan de gracht, kijkend naar de chimpansees, maakten we elkaar steeds enthousiaster. Het gevolg was dat Bert Haanstra van juni tot en met september 1983 vrijwel dagelijks in Arnhem aan het filmen was. Waar mogelijk verklaarde ik hem het chimpanseegedrag en wees ik op wat er waarschijnlijk te gebeuren stond.

In het boek Bij de beesten af had Bert Haanstra indertijd geschreven dat het maken van de film 'een tijd van veel ups en nog meer downs was'. Vaak zat hij met de handen in het haar als hij er niet meer uit kwam. Dat bleek ook nu het geval. Vanwege zijn perfectionisme wilde Bert dat alles tot in details precies goed was. Daarnaast was de moeilijkheid een heldere film te maken zonder belerend te worden, terwijl tegelijkertijd de inhoud wetenschappelijk gezien moest kloppen, zonder in saaiheid te vervallen.

Vanaf het begin hadden we een duidelijke afspraak: we gingen een film maken die toegankelijk moest zijn voor een breed publiek en wetenschappelijk volledig verantwoord moest zijn. Dat gaf mij het soort vetorecht dat ik nooit heb hoeven gebruiken: de samenwerking was voortreffelijk, van opnames tot montages en het schrijven van de tekst. Ik heb veel geleerd van het werken met een gedreven en perfectionistische professional.

Het eindresultaat Chimps onder elkaar was een vorm van cinematografische ethologie, zoals Jan van Hooff, mijn hoogleraar aan de Universiteit van Utrecht, het treffend noemde. Vrijwel alle aspecten van het chimpanseegedrag zaten erin: vertoon van slimheid, plagen en pesten, vlooien, rusten, spelen, moederlijk gedrag, onderdanigheid, seks en geweld. Met betrekking tot de altijd tenminste sluimerende machtstrijd tussen de volwassen mannen was te zien hoe de verhouding tussen leider Nikkie en de andere twee mannen Yeroen en Dandy aan het veranderen was. Yeroen en Dandy spanden steeds meer samen tegen Nikkie.

Chimps onder elkaar bleek een succes: de film werd in vele landen op de televisie vertoond, werd op wetenschappelijke congressen en op filmfestivals gedraaid en won twee prijzen. In Nederland kwam hij voor het eerst in oktober 1984 op het scherm. Het was opvallend om de effecten op het dierntuinpubliek te zien. Mensen bleven langer kijken; ze wachtten tot er wat gebeurde dat ook in de film te zien was. ‘Eenvoudige'gedragingen als water drinken, met stokken gooien en spelen kregen meer aandacht dan voorheen. Het leek of men met meer interesse keek en beter wist wat men kon verwachten. Sommige apen werden zelfs herkend. In het algemeen wisten mensen meer over de apen: dat er onderzoek verricht werd, wat 'bluffen'was etc. De reacties waren zonder uitzondering positief.

Maar Bert Haanstra vond dat hij nog niet genoeg reacties had gehad. Hij wilde de film ook aan de chimpansees vertonen om te zien hoe ze erop zouden reageren. Ik waarschuwde hem dat de kans op een teleurstelling groot was. Het zou vrijwel onmogelijk zijn om aan het gedrag van de champansees te zien hoe ze een filmvertoning zouden ervaren. Enig lichtpuntje was dat Nikkie, de inmiddels overleden leider, prominent in de film figureerde. Dat zou nog wel eens duidelijk reacties op kunnen leveren, vooral van Yeroen en Dandy, die direct na Nikkies dood elkaars grootste tegenstanders waren geworden.

Op een avond in 1985 gingen alle lichten uit in het binnenverblijf. De hele groep zat in de hal en in het schemerdonker begon de filmprojector te lopen. Zodra de eerste scènes op de crèmekleurige muur verschenen fixeerden alle chimpansees het beeld. Ze lelekn zeer geïnteresseerd. Sommigen hadden van opwinding hun haren recht overeind staan. De film werd zonder geluid vertoond en het was doodstil in de hal. Maar op het moment dat in beeld een van de vrouwen onheus bejegend werd door een puber liet een aantal van de chimpansee-toeschouwers afkeurende geluiden horen. Het was onmogelijk om vast te stellen of ze de vertoonde individuen herkenden.

De echte test kwam op het moment dat Nikkie in beeld verscheen. Direct toen dat gebeurde ontblootte Dandy zenuwachtig zijn tanden, begon hard te krijsen en rende naar Yeroen: hij omarmde hem stevig en ging bij hem op schoot zitten. Ook Yeroen had zijn mond vertrokken in een onzekere grijns. Er was geen twijfel mogelijk. De beide mannen hadden de bijna een jaar geleden overleden Nikkie herkend. Meer dan dat, Nikkies 'herrijzenis' herstelde direct de oude situatie: zijn filmverschijning veranderde de twee rivalen die elkaar vrijwel dagelijks bestreden voor even weer in bondgenoten.

Bert was verrukt, misschien nog wel meer dan door de positieve reacties van mensen op de film. In die tijd vertelde Bert me wel eens dat, als hij geen filmer was geworden, hij eigenlijk wel etholoog zou willen zijn. Volgens mij is hij dat ook geworden en zijn we niet alleen een groot filmer maar ook een grote waarnemer en etholoog kwijt.

Trouw, 25 oktober 1997